Zaprawy wapienne były podstawowym spoiwem w budownictwie kamiennym przez co najmniej dwa tysiące lat. W historycznych kominach nadmorskich na terenie Polski, szczególnie w województwach pomorskim i zachodniopomorskim, oryginalne spoiny wykonane są z różnych odmian zapraw wapiennych, których skład i właściwości były ściśle powiązane z lokalnie dostępnymi surowcami.
Wapno powietrzne i jego rola w starych zaprawach
Wapno powietrzne (CaO lub Ca(OH)₂) twardnieje wyłącznie w kontakcie z dwutlenkiem węgla z powietrza, w procesie zwanym karbonatyzacją. Zaprawy na bazie wapna powietrznego wyróżniają się wysoką przepuszczalnością pary wodnej i elastycznością, co czyni je szczególnie odpowiednimi dla murów kamiennych pracujących sezonowo w różnicach temperatury.
W historycznych kominach wzdłuż Wybrzeża Gdańskiego często odnajduje się zaprawy z wapna powietrznego mieszanego z lokalnym piaskiem kwarcowym oraz pokruszonym ceglanym gruzem (pucolaną). Takie mieszaniny wykazują pewne właściwości hydrauliczne, choć nie są klasyczną zaprawą hydrauliczną.
Przy uzupełnianiu spoin w zabytkowym kominie należy zachować zbliżony wskaźnik wytrzymałości na ściskanie. Użycie zbyt twardej zaprawy cementowej w miejscu miękkiej zaprawy wapiennej prowadzi do odpryskiwania kamienia przy naprężeniach termicznych.
Wapno hydrauliczne naturalne (NHL)
Wapno hydrauliczne naturalne (Natural Hydraulic Lime – NHL) twardnieje zarówno pod wpływem CO₂, jak i wody. Produkowane jest z margli zawierających naturalne związki krzemowe i glinowe. W historycznych kominach nadmorskich spoiny z NHL odnajduje się szczególnie tam, gdzie budowniczowie mieli dostęp do wapienia zawierającego domieszki marglu.
Norma EN 459-1 wyróżnia trzy klasy NHL: NHL 2, NHL 3,5 i NHL 5 – liczby odnoszą się do minimalnej wytrzymałości na ściskanie w MPa po 28 dniach. Do prac konserwatorskich przy historycznych kominach w strefie nadmorskiej najczęściej stosuje się NHL 2 lub NHL 3,5, jako materiały o paroprzepuszczalności zbliżonej do oryginałów.
Zaprawy trasowe i pucolanowe
W niektórych regionach dawnej Rzeszy i Prus Wschodnich do spoiwa wapiennego dodawano tuff wulkaniczny (tras) sprowadzany z obszarów Nadrenii. Tego rodzaju zaprawy były szczególnie odporne na wilgoć i sól morską, co czyniło je preferowanym materiałem w obiektach nadmorskich i portowych. Obecność trasu lub sproszkowanej cegły jako pucolany znacząco zwiększa odporność zaprawy na działanie chlorków.
Czego unikać przy doborze zaprawy naprawczej
Najczęściej popełnianym błędem przy naprawie historycznych kominów jest użycie standardowej zaprawy cementowej (M5–M15) zamiast zaprawy wapiennej lub wapienno-hydraulicznej. Zaprawa cementowa:
- jest wielokrotnie twardsza od historycznego kamienia, co przy różnicach rozszerzalności termicznej prowadzi do pęknięć kamienia, nie spoiny,
- ogranicza dyfuzję pary wodnej, powodując gromadzenie wilgoci wewnątrz muru,
- nie daje się usunąć bez uszkodzenia kamienia przy ewentualnych przyszłych naprawach.
W przypadku obiektów objętych ochroną konserwatorską zastosowanie zaprawy cementowej bez zgody konserwatora zabytków stanowi naruszenie przepisów ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz.U. 2003 nr 162 poz. 1568 z późn. zm.).
Identyfikacja oryginalnej zaprawy
Przed przystąpieniem do prac naprawczych zaleca się pobranie próbki istniejącej zaprawy do analizy składu. Proste metody terenowe – reakcja z kwasem solnym, twardość wg skali Mohsa, barwa i tekstura – pozwalają wstępnie określić rodzaj spoiwa. Dokładna analiza laboratoryjna (mikroskopowa, rentgenowska lub termograwimetryczna) pozwala dobrać skład mieszanki naprawczej zgodny z oryginałem.
Więcej informacji o normach materiałowych: Narodowy Instytut Dziedzictwa oraz dokumenty techniczne ICOMOS.
Artykuł ma charakter informacyjny. Przed przystąpieniem do prac przy obiektach zabytkowych należy skonsultować się z konserwatorem zabytków. Ostatnia aktualizacja: 12 maja 2026.